Dieta a ryzyko nowotworów: 12 produktów poparte badaniami
Na świecie co roku diagnozuje się około 20 milionów nowych przypadków raka. Według raportu Światowego Funduszu Badań nad Rakiem (WCRF) i Amerykańskiego Instytutu Badań nad Rakiem (AICR) z 2018 roku od 30 do 40% wszystkich przypadków nowotworów można zapobiec dzięki diecie, aktywności fizycznej i prawidłowej masie ciała. Predyspozycje genetyczne mają znaczenie, ale badania epigenetyczne pokazują, że dieta i styl życia w dużym stopniu wpływają na ekspresję genów.
Nie tylko czytaj, zacznij śledzićZrób zdjęcie posiłku, a Kalorita policzy kalorie i makroskładniki w kilka sekund. 3 dni za darmo.→Grupy produktów zmniejszające ryzyko nowotworów
Szeroka analiza WCRF/AICR (ponad 300 badań obejmujących 51 milionów osób) wskazała produkty, które przy mocnych dowodach obniżają ryzyko raka:
| Grupa produktów | Siła dowodów | Działanie ochronne |
|---|---|---|
| Warzywa i owoce | Silne | Zmniejszają ryzyko raka płuc, jamy ustnej, przełyku i żołądka |
| Produkty pełnoziarniste | Silne | Zmniejszają ryzyko raka jelita grubego o 17% |
| Strączkowe (fasola, groch, soczewica) | Prawdopodobne | Zmniejszają ryzyko raka jelita grubego o 9% |
| Tłuste ryby (omega-3) | Prawdopodobne | Zmniejszają ryzyko raka jelita grubego o 12% |
| Kawa (umiarkowanie) | Prawdopodobne | Mniejsze ryzyko raka wątroby i trzonu macicy |
| Nabiał (w umiarze) | Prawdopodobne | Mniejsze ryzyko raka jelita grubego, ale wyższe ryzyko raka prostaty |
Raport WCRF/AICR z 2018 roku, tzw. Trzeci Raport Ekspertów, zaleca co najmniej 30 g błonnika tygodniowo i co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie.
12 najsilniejszych produktów przeciw nowotworom
- Brokuły i kapustne (kapusta, brukselka, kalafior): zawierają sulforafan, który aktywuje enzymy detoksykacyjne fazy II i spowalnia wzrost guza. Zalecane jest 80 g ugotowanych brokułów 3 do 5 razy w tygodniu. Gotowanie na parze najlepiej chroni sulforafan.
- Pomidory (gotowane): likopen, z najmocniejszymi dowodami przy raku prostaty, płuc i żołądka. Gotowanie zwiększa zawartość likopenu o 35%, a dodatek oliwy z oliwek czterokrotnie poprawia jego wchłanianie. Przecier i koncentrat pomidorowy to świetne źródła.
- Czosnek i cebula: związki allicyna i allilosiarczek chronią przed rakiem jelita grubego, żołądka i przełyku. Wystarczy od 1 do 2 ząbków czosnku dziennie lub regularne dodawanie go do potraw.
- Borówki i ciemne owoce jagodowe: antocyjanidyny, kwercetyna i kwas elagowy naprawiają uszkodzenia DNA i sprzyjają obumieraniu komórek nowotworowych. Cel to 150 do 200 g tygodniowo.
- Szpinak i ciemnozielone liście: folian (bierze udział w metylacji DNA), luteina, zeaksantyna i karotenoidy. Niedobór folianu zwiększa błędy w replikacji DNA, co podnosi ryzyko raka jelita grubego.
- Orzechy włoskie: omega-3, elagitaniny (w jelicie przekształcają się w urolityny) i melatonina. Badania przedkliniczne wskazują, że hamują one rozwój komórek raka prostaty i piersi. Porcja to 30 g dziennie, czyli około 7 orzechów.
- Kurkuma: badania nad kurkuminą obejmuje ponad 1000 prac. Wykazano jej wpływ na komórki raka piersi, jelita grubego, płuc i trzustki. Biodostępność jest niska, ale pieprz czarny (piperyna) zwiększa ją około dwudziestokrotnie. Warto dodawać pół łyżeczki kurkumy z pieprzem dziennie.
- Zielona herbata: katechiny, w tym EGCG, hamują tworzenie nowych naczyń zasilających guz. Od 3 do 4 filiżanek dziennie wspiera ochronę DNA komórek. Czarna herbata, popularna w Polsce, też jest bogata w polifenole.
- Siemię lniane: lignany, które w jelicie zamieniają się w lignany ssaków i regulują metabolizm estrogenów. Chronią przed nowotworami hormonozależnymi piersi i prostaty. Od 1 do 2 łyżek mielonego siemienia dziennie.
- Oliwa z oliwek (extra virgin): badanie PREDIMED powiązało dietę śródziemnomorską z oliwą z oliwek ze spadkiem ryzyka raka piersi o 62%. Oleokantal (działający podobnie do ibuprofenu) i kwas oleinowy odpowiadają za działanie przeciwzapalne.
- Kiszonki (w umiarze): kiszona kapusta i ogórki kiszone wspierają mikrobiom jelitowy. Fermentacja w jelicie produkuje maślan, który reguluje obumieranie komórek jelita i zmniejsza ryzyko raka jelita grubego. Ze względu na dużą zawartość soli jedz je jednak z umiarem.
- Grzyby: beta-glukany i lentinan zwiększają aktywność komórek NK (naturalnych zabójców) i hamują wzrost guza. Zalecane są 3 do 4 porcje ugotowanych grzybów tygodniowo.
Błędy żywieniowe sprzyjające nowotworom
Raport WCRF/AICR z 2018 roku wskazał również produkty, które przy silnych dowodach zwiększają ryzyko raka:
| Czynnik ryzyka | Rodzaj nowotworu | Mechanizm |
|---|---|---|
| Przetworzone mięso (wędliny, kiełbasa, parówki) | Jelito grube (+18% na każde 50 g) | Azotyny, N-nitrozoaminy, HCA, WWA |
| Czerwone mięso (ponad 500 g tygodniowo) | Jelito grube, trzustka | Hemowe żelazo, HCA (przy wysokiej temperaturze), WWA |
| Alkohol (w każdej ilości) | Pierś, wątroba, jelito grube, jama ustna i gardło | Acetaldehyd uszkadza DNA, wzrost estrogenów |
| Żywność ultraprzetworzona | Ogólnie (metaanaliza z 2023 roku) | Dodatki o działaniu rakotwórczym, mało błonnika, dużo cukru |
| Nadmiar soli i produkty solone | Żołądek | Uszkodzenie błony śluzowej, synergia z H. pylori |
| Nadmiar tłuszczów nasyconych i trans | Pierś, jelito grube | Przewlekły stan zapalny, insulinooporność |
| Wysoki IG i nadmiar cukru | Pierś, trzustka, jelito grube | Przewlekły wzrost insuliny i IGF-1 |
Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła przetworzone mięso do grupy 1 czynników rakotwórczych, czyli do tej samej kategorii co papierosy. Czerwone mięso trafiło do grupy 2A, czyli prawdopodobnie rakotwórczych.
Profilaktyka nowotworów a polska kuchnia
Polska kuchnia może być zdrowa, jeśli dobrze dobierzesz potrawy:
- Mocne strony: dużo warzyw sezonowych, surówki i gotowane warzywa, kapusta kiszona, strączkowe (groch, fasola, soczewica), kasze, czosnek i cebula w zupach i sosach oraz gotowanie w domu.
- Słabe strony: częste wędliny, kiełbasa, parówki i boczek, dużo soli w solonych serach i ogórkach, grillowanie mięsa przypalanego na węglu drzewnym (HCA i WWA) oraz dominacja białego pieczywa i białego ryżu (mało błonnika).
- Lepsze grillowanie: marynata z soku z cytryny, kurkumy i czosnku zmniejsza powstawanie HCA nawet o 90%. Zamiast przypalać mięso, lepiej grillować na średnim ogniu. Częściowe podpieczenie mięsa w piekarniku przed grillem skraca czas przy wysokiej temperaturze.
- Proste zmiany: na śniadanie zamiast wędliny i parówek jajka albo twaróg. Jajecznicę z kiełbasą ogranicz do raz w tygodniu. Do obiadu dodawaj kapustę lub brokuły. Zamiast białego ryżu wybieraj kaszę gryczaną lub jęczmienną, bo mają więcej błonnika.
- Herbata i kawa: Polacy piją dużo herbaty, co jest korzystne dzięki polifenolom. Nie parz jej zbyt długo i nie pij jej bardzo gorącej. Bardzo gorące napoje zwiększają ryzyko raka przełyku (IARC, grupa 2A). Pij herbatę letnią lub lekko ciepłą.
Najczęściej zadawane pytania
Co jeść, aby zmniejszyć ryzyko konkretnego nowotworu?
Przy raku jelita grubego: produkty pełnoziarniste, strączkowe, czosnek, wapń (nabiał, brokuły). Ogranicz wędliny i czerwone mięso. Przy raku piersi: siemię lniane, oliwa z oliwek, dużo warzyw i owoców, zero alkoholu. Przy raku płuc: beta-karoten (zielone i pomarańczowe warzywa) i witamina C. Uwaga, suplementy beta-karotenu mogą zwiększać ryzyko u palaczy. Przy raku żołądka: ogranicz sól, jedz brokuły, czosnek i produkty bogate w witaminę C.
Czy cukier karmi raka?
Komórki nowotworowe zużywają dużo glukozy (efekt Warburga), ale hasło „cukier karmi raka” jest mocno uproszczone. Całkowite odcięcie cukru nie zagłodzi komórek nowotworowych, bo organizm w razie potrzeby wytwarza glukozę z białka i tłuszczu. Ważne jest co innego: przewlekle wysoki poziom insuliny i IGF-1 może przyspieszać wzrost guza. Dlatego warto ograniczać dodany cukier i produkty o wysokim IG.
Czy żywność ekologiczna zapobiega nowotworom?
Duże badania wykazały lekko niższe ryzyko niektórych nowotworów u osób jedzących produkty ekologiczne, ale mechanizm nie jest jasny. Jeśli budżet jest ograniczony, ważniejsza jest różnorodność warzyw i owoców. Ekologiczne warto wybierać przy produktach, które zjadamy ze skórką, na przykład przy bananach, awokado czy melonach.
Czy nabiał zwiększa ryzyko nowotworów?
Dowody są mieszane. Nabiał zmniejsza ryzyko raka jelita grubego (wapń i witamina D), ale duże spożycie może nieznacznie zwiększać ryzyko raka prostaty. Dwie porcje nabiału dziennie (jogurt, kefir, twaróg, mleko) są uznawane za bezpieczną ogólną granicę.
Jak powinno wyglądać odżywianie po diagnozie nowotworu?
W trakcie leczenia celem diety jest odpowiednia ilość białka (zapobiega rozpadowi mięśni), wystarczająca kaloryczność (zatrzymuje utratę masy ciała) i łagodzenie skutków ubocznych chemioterapii. Suplementy antyoksydantów mogą wchodzić w interakcje z leczeniem, więc przed ich zażyciem w trakcie chemioterapii lub radioterapii porozmawiaj z onkologiem.
Ile zielonej herbaty warto pić?
Badania kohortowe w Japonii wykazały, że pięć filiżanek zielonej herbaty dziennie wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka raka żołądka, przełyku i wątroby. Praktyczny cel to od 3 do 5 filiżanek dziennie. Na czczo może podrażniać żołądek, więc najlepiej pić ją z lekkim posiłkiem. W ciąży nie przekraczaj 2 filiżanek, bo może utrudniać wchłanianie folianu.
Prosty sposób na liczenie kalorii
Zrób zdjęcie jedzenia, a sztuczna inteligencja Kalorita oszacuje jego kalorie i makroskładniki w kilka sekund.
Pobierz za darmo