← Wróć do bloga Nauka o żywieniu

Ultraprzetworzona żywność: wpływ na zdrowie i klasyfikacja NOVA

📅 ⏱️ 8 min czytania ✏️ Redaktor żywieniowy Kalorita

Większość produktów na sklepowych półkach to żywność ultraprzetworzona. Według klasyfikacji NOVA są to wyroby przemysłowe, w których jest mało prawdziwego jedzenia, a dużo dodatków, aromatów, emulgatorów i barwników. Badania epidemiologiczne z ostatniej dekady łączą częste jedzenie takich produktów z otyłością, cukrzycą typu 2, chorobami serca i wczesną śmiercią. Nie wszystkie produkty z tej kategorii są jednak równie szkodliwe. Które naprawdę szkodzą, a które są przesadnie demonizowane? Ten poradnik wyjaśnia to prostym językiem.

Nie tylko czytaj, zacznij śledzićZrób zdjęcie posiłku, a Kalorita policzy kalorie i makroskładniki w kilka sekund. 3 dni za darmo.→

Klasyfikacja NOVA: 4 grupy żywności

NOVA to system opracowany w 2009 roku przez badaczy z Uniwersytetu w São Paulo. Dzieli żywność według stopnia przetworzenia, a nie według zawartości składników odżywczych.

GrupaOpisPrzykłady
Grupa 1: niemal nieprzetworzonaW naturalnej formie, co najwyżej suszona, mrożona lub pasteryzowanaŚwieże owoce i warzywa, jajka, mleko, suche strączki, mięso, ryby, orzechy
Grupa 2: składniki kuchenneProdukty otrzymane z grupy 1 przez tłoczenie lub rafinacjęOlej, masło, cukier, mąka, sól, ocet
Grupa 3: produkty przetworzoneGrupa 1 z dodatkiem grupy 2, prosta obróbkaPieczywo, dojrzewające sery, warzywa w puszce, solone orzechy
Grupa 4: ultraprzetworzonaWieloetapowa produkcja przemysłowa, mało prawdziwej żywności, dużo dodatkówChipsy, zupy w proszku, słodycze, napoje gazowane, parówki, paluszki, gotowe ciasta, słodzone płatki śniadaniowe

Kluczowa uwaga NOVA: produkty z grupy 4 zwykle zawierają dużo tłuszczu, cukru i soli, mało błonnika i słabo sycą. Ta kombinacja ułatwia nadmierne jedzenie.

Co pokazują badania

W ostatniej dekadzie ponad 50 badań kohortowych i metaanaliz analizowało związek spożycia takiej żywności z wynikami zdrowotnymi. Najmocniejsze dane dotyczą:

Ważne zastrzeżenie: większość tych badań ma charakter obserwacyjny i pokazuje związek, a nie przyczynę. Spójność wyników i prawdopodobny mechanizm biologiczny sprawiają jednak, że budzą one realne obawy.

Ultraprzetworzona żywność w polskich sklepach

Najczęściej spotykane produkty z tej kategorii i ich lepsze zamienniki:

Kategoria produktuGrupa NOVAGłówny problemLepsza alternatywa
Zupa w proszkuGrupa 4Dużo soli, wzmacniacze smaku, maltodekstrynaDomowy rosół lub zupa warzywna
Parówki i wędliny drobioweGrupa 4Sól, azotyny, dodatki, dużo tłuszczuPieczona pierś z kurczaka lub indyka z domowego przygotowania
Chipsy i paluszkiGrupa 4Dużo tłuszczu i soli, mało sytościGarść orzechów lub prażone pestki dyni
Słodzone płatki śniadanioweGrupa 4Dodany cukier, mało białkaPłatki owsiane na mleku lub jogurcie naturalnym z owocami
Słodzone napoje gazowaneGrupa 4Cukier w płynie, mało sytościWoda, woda z cytryną, niesłodzona herbata
Gotowe ciasta i wypiekiGrupa 4Rafinowany cukier, utwardzone tłuszcze, emulgatoryDomowe ciasto z mąki pełnoziarnistej i owoców
Jogurt owocowy słodzonyGrupa 3 do 4Dodany cukier i aromatyJogurt naturalny z owocami

Dlaczego ultraprzetworzona żywność sprzyja przejadaniu się

Badacze, którzy uważają, że same składniki odżywcze nie tłumaczą szkodliwości tej żywności, wskazują dodatkowe mechanizmy:

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy produkt w paczce to ultraprzetworzona żywność?

Nie. Pasteryzowane mleko (grupa 1), ser (grupa 3) czy chleb o krótkiej liście składników nie należą do grupy 4. O zaliczeniu decyduje obecność dodatków technologicznych, takich jak emulgatory, aromaty, barwniki i słodziki, oraz niska zawartość prawdziwej żywności.

Czy batony proteinowe są ultraprzetworzone?

Większość batonów proteinowych należy do grupy 4: zawiera alkohole cukrowe, aromaty, emulgatory i substancje wiążące. Mogą dostarczać dużo białka (25 do 30 g), ale w porównaniu z twarogiem, jajkami czy jogurtem naturalnym są mniej korzystne. Gdy trudno o białko z innych źródeł, mogą być praktycznym wyborem.

Czy trzeba całkowicie zrezygnować z ultraprzetworzonej żywności?

Zakaz bywa trudny do utrzymania. Zdrowe wzorce żywieniowe, jak śródziemnomorski czy DASH, nie wykluczają takich produktów całkowicie, lecz ograniczają je do niewielkiej części dziennej energii. Praktycznym celem jest zmniejszenie ich udziału w tygodniu o połowę.

Czy jogurt naturalny, kefir lub mleko pasteryzowane są ultraprzetworzone?

Nie. Naturalny jogurt i kefir (grupa 3) to mleko z kulturami bakterii, bez innych dodatków. Pasteryzowane mleko należy do grupy 1. Jogurty owocowe z cukrem i aromatami mogą jednak trafić do grupy 4, dlatego warto czytać etykiety.

Czy u dzieci wpływ tej żywności jest silniejszy?

Potencjalnie tak. Układ nagrody i nawyki żywieniowe kształtują się w dzieciństwie, więc wczesne przyzwyczajenie do tych produktów może wpływać na preferencje smakowe i ryzyko otyłości. Dzieci potrzebują błonnika, składników mineralnych i witamin, których te produkty nie zastąpią.

Czy klasyfikacja NOVA jest krytykowana?

Tak. Część dietetyków zwraca uwagę, że NOVA pomija wartość odżywczą (np. pełnoziarnisty chleb, tahini czy mrożone warzywa to żywność przetworzona, ale wartościowa), a kategoria jest bardzo szeroka. Mimo to w dużych badaniach epidemiologicznych podział ten okazywał się przydatny do przewidywania wyników zdrowotnych.

Prosty sposób na liczenie kalorii

Zrób zdjęcie jedzenia, a sztuczna inteligencja Kalorita oszacuje jego kalorie i makroskładniki w kilka sekund.

Pobierz za darmo